Tiếng Việt "Lạ Mà Quen" Và Bài Toán Giữ Gìn Sự Trong Sáng Ngôn Ngữ

Việc thấu hiểu sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ giúp chúng ta giao tiếp hiệu quả mà còn là cách bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại số đầy biến động.

Ngôn ngữ không đơn thuần là công cụ truyền đạt thông tin, mà là tấm gương phản chiếu tư duy và linh hồn của một dân tộc. Vừa qua, tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, buổi giao lưu cùng các tác giả bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã mở ra những góc nhìn sâu sắc về sự vận động của tiếng mẹ đẻ qua lăng kính “lạ mà quen, quen mà lạ”.

Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi thói quen trở thành sự ngỡ ngàng

Trong ngôn ngữ học, có những hiện tượng chúng ta sử dụng hàng ngày một cách vô thức, nhưng khi đặt dưới góc nhìn phân tích, chúng lại trở nên đầy bất ngờ. PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Tiếng Việt lạ mà quen, đã chỉ ra những điểm nghịch lý thú vị trong cách diễn đạt của người Việt.

Hãy thử ngẫm về những cụm từ như “quá giang” (đi trên bờ nhưng lại dùng từ gợi cảm giác đi qua sông), hay “lặn lội” (dùng để chỉ sự vất vả nhưng lại gắn với hành động lặn dưới nước). Thậm chí, những khái niệm về tư duy như “phải” (đúng) đối lập với “trái” (sai) cũng là một ví dụ điển hình về việc ngôn ngữ định hình nhận thức. Khi chúng ta gọi việc tiếp thu kiến thức là “tiêu hóa” hay “bội thực”, thực chất ta đang mượn hình ảnh của thực phẩm để cụ thể hóa một quá trình trừu tượng của trí não.

GS.TS Nguyễn Đức Dân bổ sung một góc nhìn chuyên môn về cấu trúc: Tiếng Việt có xu hướng nhấn mạnh vào vế đứng sau. Do đó, cụm từ “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ xoáy sâu vào sự quen, trong khi “Tiếng Việt quen mà lạ” lại làm nổi bật sự lạ. Điều này cho thấy sự tinh tế trong cách sắp xếp từ ngữ để điều hướng cảm xúc và ý nghĩa của người nghe.

Sự biến đổi ngôn ngữ trong kỷ nguyên số: Tiến hóa hay xói mòn?

Tiếng Việt là một sinh ngữ, nghĩa là nó luôn vận động và biến đổi theo hơi thở của xã hội. Việc giới trẻ sử dụng các thuật ngữ như “đu trend”, “drama”, “chill” hay biến tấu từ “chết” thành “đăng xuất” (log out) được các chuyên gia nhìn nhận là một hiện tượng phát triển tự nhiên của ngôn ngữ giao tiếp.

Tuy nhiên, ranh giới giữa sự phát triển và sự tùy tiện là rất mong manh. Nhà báo Dương Thành Truyền cảnh báo về một thực trạng đáng lo ngại: thói quen “giao tiếp bàn phím”. Việc viết không hoa, bỏ qua dấu câu và lạm dụng tiếng Anh để đạt tốc độ nhanh khi nhắn tin đang dần ăn sâu vào tư duy của một bộ phận người trẻ, kể cả những phóng viên, biên tập viên mới vào nghề.

• Sự tiến hóa tích cực: Thay đổi từ vựng theo đời sống (Ví dụ: “thổi cơm” \(rightarrow\) “nấu cơm” \(rightarrow\) “cắm cơm”).
• Sự xói mòn nguy hiểm: Mất khả năng kiểm soát ngữ pháp, trật tự câu cú và sự cẩu thả trong chính tả.

Chiến lược giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới hay đóng khung ngôn ngữ trong những quy tắc cứng nhắc. Theo PGS.TS Trịnh Sâm, đây là một bài toán tổng thể từ vĩ mô đến vi mô, đòi hỏi sự kết hợp giữa luật ngôn ngữ và ý thức cá nhân.

Một hiện tượng đáng lưu ý hiện nay là sự “lạm phát” thuật ngữ. Việc dùng từ “hệ sinh thái” một cách tràn lan trong giới học thuật hay sử dụng những từ ngữ “kêu” nhưng xa rời bản chất sự việc đã làm mờ đi nguyên tắc cốt lõi của ngôn ngữ: Gọi đúng tên, đúng sự kiện. Khi một từ bị dùng sai ngữ cảnh quá nhiều, giá trị biểu đạt của nó sẽ bị suy giảm.

Để nâng cao năng lực ngôn ngữ, giải pháp bền vững nhất chính là tự học và đọc sách. Những bộ sách nghiên cứu sâu về tiếng Việt không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp người đọc khám phá ra vẻ đẹp tiềm ẩn trong từng con chữ, từ đó hình thành tư duy viết và nói chuẩn mực.

Lời kết từ chuyên gia

Ngôn ngữ có thể thay đổi, nhưng giá trị cốt lõi của sự trong sáng, mạch lạc và tinh tế thì không bao giờ lỗi thời. Việc sử dụng tiếng Việt đúng và hay không chỉ là yêu cầu về mặt học thuật, mà còn là sự tôn trọng đối với di sản của cha ông. Bạn có bao giờ tự hỏi, trong những tin nhắn hằng ngày, mình đã vô tình làm “nghèo” đi tiếng mẹ đẻ như thế nào không?

Hãy bắt đầu trau dồi năng lực ngôn ngữ ngay hôm nay bằng cách đọc chậm lại và viết kỹ hơn. Bạn quan tâm đến vấn đề nào nhất trong việc sử dụng tiếng Việt hiện nay? Hãy chia sẻ cùng chúng tôi ở phần bình luận!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao nói tiếng Việt có những điều ‘lạ mà quen’?Vì có nhiều từ ngữ chúng ta dùng theo thói quen hàng ngày nhưng thực chất lại chứa đựng những nghịch lý về nghĩa hoặc mượn hình ảnh từ lĩnh vực này để mô tả lĩnh vực khác (ví dụ: ‘quá giang’, ‘tiêu hóa kiến thức’).

Việc giới trẻ dùng tiếng lóng và chêm tiếng Anh có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?Việc dùng tiếng lóng là hiện tượng bình thường khi xã hội thay đổi. Tuy nhiên, nó trở nên nguy hiểm khi người dùng không phân biệt được hoàn cảnh giao tiếp (chính thức hay thân mật) và bỏ quên các quy tắc cơ bản về chính tả, ngữ pháp.

Làm sao để rèn luyện và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt?Cần tuân thủ nguyên tắc gọi đúng tên, đúng sự kiện; hạn chế lạm dụng các từ ngữ ‘kêu’ nhưng rỗng nghĩa; đồng thời tự trau dồi thông qua việc đọc sách chuyên sâu và rèn luyện thói quen viết cẩn thận, đúng chính tả.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nói tiếng Việt có những điều ‘lạ mà quen’?

Vì có nhiều từ ngữ chúng ta dùng theo thói quen hàng ngày nhưng thực chất lại chứa đựng những nghịch lý về nghĩa hoặc mượn hình ảnh từ lĩnh vực này để mô tả lĩnh vực khác (ví dụ: ‘quá giang’, ‘tiêu hóa kiến thức’).

Việc giới trẻ dùng tiếng lóng và chêm tiếng Anh có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?

Việc dùng tiếng lóng là hiện tượng bình thường khi xã hội thay đổi. Tuy nhiên, nó trở nên nguy hiểm khi người dùng không phân biệt được hoàn cảnh giao tiếp (chính thức hay thân mật) và bỏ quên các quy tắc cơ bản về chính tả, ngữ pháp.

Làm sao để rèn luyện và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt?

Cần tuân thủ nguyên tắc gọi đúng tên, đúng sự kiện; hạn chế lạm dụng các từ ngữ ‘kêu’ nhưng rỗng nghĩa; đồng thời tự trau dồi thông qua việc đọc sách chuyên sâu và rèn luyện thói quen viết cẩn thận, đúng chính tả.